Po Klong Garai

Vị trí và niên đại

Các tháp đứng trên đồi Trầu phía trên Đô Vinh, ở rìa phía bắc Phan Rang^[1][2]. Wikidata ghi nhận cụm tháp ở vĩ độ 11.6018 và kinh độ 108.9465^[4]. Khu vực được bảo vệ có diện tích 86,969.3 m², trong đó khu vực bảo vệ bên trong chiếm 1,571.5 m²^[2].

Cục Di sản văn hóa xác định niên đại các tháp còn tồn tại vào khoảng cuối thế kỷ 13 và đầu thế kỷ 14, đồng thời ghi nhận rằng bia ký, phong cách và các phát hiện khảo cổ cho thấy có thể đã tồn tại một đền thờ thần Shiva từ thế kỷ 11 sớm hơn tại cùng địa điểm này, sau đó được chuyển đổi thành đền thờ vị vua^[2]. Bài viết Wikipedia tiếng Việt đưa ra cùng niên đại cuối thế kỷ 13 đến đầu thế kỷ 14 và nêu tên Chế Mân là người xây dựng^[1]. Bài viết Wikipedia tiếng Anh đặt việc xây dựng vào cuối thế kỷ 13 dưới thời Jaya Simhavarman III và ghi nhận các bia đá từ khoảng năm 1050 cho thấy có một công trình sớm hơn^[3].

Các nhà nghiên cứu xếp Po Klong Garai vào phong cách Muộn của kiến trúc Chăm, tiếp nối các phong cách Mỹ Sơn E1, Hòa Lai, Đồng Dương, Mỹ Sơn A1 và Bình Định, và xem đây là cụm đền tháp hoàn chỉnh cuối cùng của Chăm Pa^[2].

Ba ngọn tháp

Tháp trung tâm, kalan, chiếm vị trí đỉnh đồi. Tháp cao hơn 20 mét trên mặt bằng vuông 10.5 x 10.5 mét, với lối vào mở về hướng đông qua bốn lớp cột cửa gạch thu dần vào trong; các cột ngoài cùng bằng đá và khắc chữ Chăm cổ^[2]. Vòm cửa phía trên mang một phù điêu thần Shiva sáu tay, đứng trên bệ trong tư thế múa^[2]. Mái tháp vươn lên qua ba tầng thu nhỏ dần và kết thúc bằng một khối đá tròn tượng trưng cho linga^[2]. Bài viết Wikipedia tiếng Việt ghi chiều cao là 20.5 mét^[1].

Tháp cổng, gopura, đứng ở phía đông đền thờ trên cùng một trục và là bản sao thu nhỏ của tháp chính. Cục Di sản văn hóa ghi chiều cao khoảng 10 mét^[2]; bài viết Wikipedia tiếng Việt ghi 8.56 mét^[1]. Tháp mở qua hai lối cửa thẳng hàng quay về hướng đông và hướng tây^[2].

Tháp thứ ba đứng phía trước đền thờ và hơi lệch về phía đông nam. Tháp có hình chữ nhật, dài 8 mét, rộng 4 mét và cao gần 10 mét, bên trong chia thành hai phòng và có ba lối cửa^[2]. Tháp từng chứa các vật dụng dùng trong nghi lễ và cũng được xem là tháp của thần lửa Anhi^[2]; bài viết Wikipedia tiếng Việt gọi đây là tháp lửa và ghi chiều cao là 9.31 mét^[1]. Mái tháp có dạng yên ngựa cong xây bằng gạch, với một tấm đá chạm khắc ở mỗi đầu hồi^[2].

Mukhalinga và các hiện vật khác

Đền thờ vẫn còn giữ nguyên bệ thờ yoni và linga, và trên linga có một mukhalinga, một khuôn mặt chạm nổi mà truyền thống Chăm cho là hình ảnh vua Po Klong Garai hòa vào hình tượng thần Shiva^[2]. Bài viết Wikipedia tiếng Anh xác định niên đại mukhalinga vào thế kỷ 16 hoặc 17 và ghi nhận rằng người Chăm xem đây là bức tượng của nhà vua^[3].

Địa điểm này còn lưu giữ một tượng bò thần Nandin, các pho tượng đặt quanh các tháp, hai văn khắc trên cửa tháp, một tấm bia ba mặt có khắc chữ, một tấm bia đã mòn hết chữ, một hình tượng kut của một vị hoàng hậu và một trụ đá linga bên ngoài tường phía nam^[2]. Các hiện vật khác từ địa điểm này được bảo tàng tỉnh Ninh Thuận lưu giữ và trưng bày^[2].

Ngày 18 tháng 1 năm 2024, Phó Thủ tướng Trần Hồng Hà đã ký quyết định đợt thứ mười hai công nhận 29 hiện vật và nhóm hiện vật là bảo vật quốc gia; bia Phước Thiện và tượng thờ vua Po Klong Garai, đặt trong tháp, nằm trong số đó^[1].

Katê và tín ngưỡng sống động

Po Klong Garai là một trong những địa điểm chính của Katê, lễ hội của những tín đồ người Chăm theo Bà la môn giáo. Cục Di sản văn hóa ghi nhận lễ hội được tổ chức hàng năm vào ngày 30 tháng sáu và từ ngày mùng 1 đến ngày mùng 10 tháng bảy theo lịch Chăm, rơi vào tháng 9, tháng 10 hoặc tháng 11 theo lịch Gregory^[2].

Trình tự lễ hội được ấn định: ngày đầu tiên tại các tháp đền, ngày thứ hai tại nhà cộng đồng của làng, ngày thứ ba tại nhà của vị chủ tế, và từ ngày thứ tư đến ngày thứ mười của tháng bảy Chăm tại các gia đình^[2]. Ngày lễ rơi vào cuối thu, khi vụ mùa đã thu hoạch xong^[2]. Không có nguồn nào được thu thập nêu lễ hội bắt đầu từ khi nào^[2].

Bảo vệ di tích

Bộ Văn hóa xếp hạng cụm tháp là di tích quốc gia năm 1979^[1]. Thủ tướng Chính phủ xếp hạng cụm tháp là di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định 2499/QĐ-TTg ngày 22 tháng 12 năm 2016^[1][2].

Ngoài ba tháp gốc, khu vực được bảo vệ hiện còn có một sân, các khu vườn, một bức tường bao, các lối đi nội bộ, hai cổng, một dãy nhà phục vụ văn hóa và du khách, các công trình phụ trợ, một điện thờ nhỏ và tàn tích của các công trình khác^[2].