Phan Rang-Tháp Chàm

Tên gọi

Phan Rang, Panrang trong tiếng Chăm hiện đại, là cách phiên âm Chăm của từ tiếng Phạn Pāṇḍuraṅga, tên một vị thần trong tín ngưỡng Chăm cổ; tên gọi này xuất hiện lần đầu trong các văn khắc Chăm khoảng thế kỷ thứ mười dưới dạng Paṅrauṅ hay Panrāṅ và sau đó được phiên âm sang tiếng Việt thành Phan Rang^[1]. Tháp Chàm, nghĩa là các tháp Chăm, chỉ cụm tháp Po Klong Garai ở phía tây thành phố^[1]. Wikipedia tiếng Anh ghi lại biệt danh vùng đất của những ngọn tháp^[4].

Hai tên gọi này thuộc về hai khu định cư: Phan Rang, thị trấn tỉnh lỵ cũ bên sông, và Tháp Chàm, ga đầu mối đường sắt gần các ngọn tháp. Từ năm 1977 đến 1981, đây là hai thị trấn huyện riêng biệt, và tên ghép có từ thị trấn được tái lập năm 1981^[1].

Thời kỳ Chăm Pa và nhà Nguyễn

Wikipedia tiếng Việt truy nguyên tên địa danh này về tiểu quốc Panduranga, một lãnh thổ tự trị của Chăm Pa có niên đại từ năm 757 với trung tâm tại Phan Rang ngày nay^[1]. Sau khi kinh đô Chăm Vijaya thất thủ trước Đại Việt năm 1471, người Chăm rút lui về phía nam, và Panduranga, với kinh đô tại Băl Cau bên sông Phan Rang, vẫn là kinh đô của Chăm Pa trong 142 năm, từ năm 1471 đến năm 1613^[1].

Năm 1697, các chúa Nguyễn đổi tên lãnh thổ này thành Thuận Thành, chia thành bốn đạo là Phan Lang, Long Hương, Phan Lý và Phố Hài, và năm 1832 nhà Nguyễn chấm dứt quyền tự trị của vùng này và lập ra hai phủ Ninh Thuận và Hàm Thuận^[1].

Lịch sử hành chính

Thị trấn Phan Rang được thành lập theo chiếu chỉ của vua Khải Định ngày 4 tháng 8 năm 1917 và vẫn là tỉnh lỵ của Ninh Thuận cho đến năm 1976, khi Ninh Thuận, Bình Thuận và Bình Tuy sáp nhập thành tỉnh Thuận Hải; tỉnh lỵ của Thuận Hải đặt tại Phan Rang từ tháng 2 năm 1976 đến tháng 3 năm 1977 rồi chuyển đến Phan Thiết^[1]. Trong Chiến tranh Việt Nam, thị trấn này là nơi đặt Căn cứ Không quân Phan Rang của Không quân Hoa Kỳ^[4].

Quyết định 124-CP ngày 27 tháng 4 năm 1977 giải thể thị trấn: sáu phường phía đông trở thành thị trấn Phan Rang, huyện lỵ của huyện Ninh Hải, còn ba phường phía tây trở thành thị trấn Tháp Chàm, huyện lỵ của huyện An Sơn mới thành lập^[1]. Quyết định 45-HĐBT ngày 1 tháng 9 năm 1981 tái lập một thị trấn với tên gọi Phan Rang-Tháp Chàm, bắt đầu hoạt động từ ngày 1 tháng 1 năm 1982 với chín phường và ba xã^[1]. Tỉnh Ninh Thuận được tái lập từ Thuận Hải vào ngày 1 tháng 4 năm 1992 và thị trấn này một lần nữa trở thành tỉnh lỵ của tỉnh^[1].

Thị trấn được công nhận là đô thị loại III theo Quyết định 132/QĐ-BXD ngày 2 tháng 2 năm 2005, và Nghị định 21/2007/NĐ-CP ngày 8 tháng 2 năm 2007 nâng thị trấn thành thành phố với diện tích 7,937.56 ha và 162,941 dân cư trong 12 phường và 3 xã^[1]. Nghị định 08/2008/NĐ-CP ngày 21 tháng 1 năm 2008 thành lập các phường Mỹ Bình và Mỹ Hải và chuyển Văn Hải thành phường, còn lại 15 phường và 1 xã trên diện tích 7,889.74 ha với 175,826 dân cư^[1]. Quyết định 252/QĐ-TTg ngày 26 tháng 2 năm 2015 công nhận thành phố là đô thị loại II^[1].

Nghị quyết 1198/NQ-UBTVQH15 ngày 28 tháng 9 năm 2024, có hiệu lực từ ngày 1 tháng 11 năm 2024, sáp nhập các phường Mỹ Hương và Tấn Tài vào phường Kinh Dinh và phường Thanh Sơn vào phường Phủ Hà, còn lại 12 phường và 1 xã^[1]. Vào ngày 16 tháng 6 năm 2025, Nghị quyết 203/2025/QH15 sửa đổi hiến pháp để chấm dứt chính quyền cấp huyện và Nghị quyết 1667/NQ-UBTVQH15 tái cấu trúc thành phố thành năm phường, có hiệu lực từ ngày 1 tháng 7 năm 2025^[1][2].

Địa lý

Thành phố nằm ở trung tâm tỉnh Ninh Thuận trước đây, cách Hà Nội 1,380 km, cách Thành phố Hồ Chí Minh 330 km, cách Đà Lạt 105 km và cách Nha Trang 95 km, giáp biển và vịnh Phan Rang ở phía đông, huyện Ninh Sơn ở phía tây, huyện Ninh Phước ở phía nam và các huyện Bác Ái và Ninh Hải ở phía bắc^[1]. Wikidata định vị thành phố ở vĩ độ 11.564 bắc và kinh độ 108.989 đông^[5], và Wikipedia tiếng Anh ghi độ cao là 9 m^[4].

Sông Cái của Phan Rang, còn gọi là sông Dinh, dài 130 km với lưu vực 2,050 km²; lưu lượng trung bình là 39 m³ mỗi giây và lưu lượng mùa kiệt từ 3.35 đến 8.0 m³ mỗi giây ở hạ lưu nhà máy thủy điện Đa Nhim, mà lượng xả phục vụ tưới tiêu của nhà máy này quyết định lưu lượng mùa khô từ tháng 1 đến tháng 7, trong khi mùa lũ kéo dài từ tháng 9 đến tháng 12^[1]. Phần lớn thành phố nằm trên bờ bắc; chỉ các phường Bảo An, Đạo Long và Đông Hải nằm trên bờ nam^[1]. Thành phố có 10 km bờ biển^[1].

Wikipedia tiếng Việt nêu diện tích của thành phố theo ba cách: 79.18 km² theo số liệu của đề án sắp xếp đơn vị hành chính năm 2024, 79.19 km² theo tổng điều tra dân số năm 2019, và 7,889.74 ha, tức 78.90 km², trong nghị định điều chỉnh ranh giới năm 2008; không có thay đổi ranh giới nào được ghi nhận trong khoảng từ năm 2008 đến khi thành phố bị bãi bỏ, nên đây là những lần nêu lại kế tiếp nhau về cùng một lãnh thổ chứ không phải những diện tích khác nhau^[1].

Dân số

Các số liệu hiện có đến từ nhiều nguồn và định nghĩa khác nhau. Nghị định năm 2007 thành lập thành phố ghi nhận 162,941 dân cư, và nghị định điều chỉnh ranh giới năm 2008 ghi 175,826^[1]. Tổng điều tra dân số ngày 1 tháng 4 năm 2019 đếm được 167,394 người, 94 phần trăm trong số đó là dân cư đô thị, trên diện tích 79.19 km², mật độ 2,114 người trên km²^[1]. Đề án sắp xếp đơn vị hành chính năm 2024 sử dụng dân số quy đổi, tính cả cư dân tạm trú để phân loại đô thị, là 207,998 người vào ngày 31 tháng 12 năm 2023 và 245,623 người vào ngày 31 tháng 12 năm 2024^[1]; Wikipedia tiếng Anh đưa ra cùng con số 207,998 cho năm 2023, với 196,459 người ở các phường và 11,539 người ở xã Thành Hải^[4]. Statoids liệt kê ước tính 159,794 người cho năm 2003 trên diện tích 79 km²^[6].

Các nhóm dân tộc chính là người Kinh và người Chăm^[1]. Thành phố từng là đơn vị đông dân nhất của Ninh Thuận và, sau sáp nhập, là một trong 16 phường trong số 65 đơn vị cấp xã của tỉnh Khánh Hòa mở rộng^[2].

Các phường của năm 2025

Các khoản 60 đến 64 của Nghị quyết 1667/NQ-UBTVQH15 thành lập năm phường từ 12 phường và một xã của thành phố, cùng với hai đơn vị của các huyện lân cận: thị trấn Khánh Hải của huyện Ninh Hải sáp nhập với phường Văn Hải để thành lập phường Ninh Chử, và xã Nhơn Sơn của huyện Ninh Sơn sáp nhập vào phường Đô Vinh^[2]. Theo khoản 36, một phần phường Đông Hải cũ được chuyển sang xã Phước Dinh mới cùng với các xã An Hải và Phước Dinh^[2].

Kinh tế

Wikipedia tiếng Việt, không nêu năm, mô tả thương mại và dịch vụ là ngành dẫn đầu với giá trị sản xuất hơn 20,700 tỷ đồng, chiếm tỷ trọng 62.3 phần trăm, cùng doanh thu bán lẻ hàng hóa và dịch vụ tiêu dùng hơn 29,026 tỷ đồng^[1]. Công nghiệp đạt hơn 6,862 tỷ đồng, chủ lực là tôm đông lạnh, hạt điều khô, đường RS và thạch nha đam, còn xây dựng đạt 3,763 tỷ đồng; thành phố có cụm công nghiệp Tháp Chàm và khu công nghiệp Thành Hải^[1]. Cũng trang đó xếp nông nghiệp và thủy sản ở mức 8 đến 10 phần trăm cơ cấu kinh tế mà không nêu giá trị sản xuất của các ngành này, và tỷ trọng 62.3 phần trăm không suy ra được về mặt số học từ các giá trị sản xuất đã nêu cho những ngành còn lại^[1].

Lúa và nho là các cây trồng chính, với sản lượng lúa hàng năm hơn 30,000 tấn và nho Phan Rang chủ yếu dùng làm rượu vang^[1]. Đánh bắt và nuôi trồng thủy sản dọc theo 10 km bờ biển, bao gồm nuôi tôm công nghiệp, được mô tả là quan trọng đối với kinh tế địa phương^[1].

Di sản Chăm

Cụm tháp Po Klong Garai ở rìa phía tây thành phố gồm ba tháp: tháp chính cao 20.5 m, tháp lửa 9.31 m và tháp cổng 8.56 m; cụm tháp được xếp hạng di tích quốc gia năm 1979 và sau đó là di tích quốc gia đặc biệt^[1]. Các tháp là nơi diễn ra lễ hội Katê hàng năm của cộng đồng người Chăm theo Bà la môn giáo, tổ chức vào tháng bảy theo lịch Chăm, rơi vào khoảng từ 25 tháng 9 đến 5 tháng 10^[1]. Wikipedia tiếng Việt mô tả thành phố là trung tâm văn hóa Chăm của Việt Nam^[1].

Giao thông

Quốc lộ 1 và Quốc lộ 27 đến Đà Lạt và Tây Nguyên chạy qua thành phố, và các bến xe khách của thành phố nằm ở phường Đài Sơn^[1]. Ga Tháp Chàm trên tuyến đường sắt Bắc Nam nằm ở lý trình km 1407+630, cách ga Nha Trang gần 93 km về phía nam và cách ga Bình Thuận 143.5 km về phía bắc, trên đường Minh Mạng thuộc phường Đô Vinh, cách trung tâm thành phố khoảng 5 km về phía tây^[1][7].

Ga này từng là điểm cuối phía đồng bằng của tuyến đường sắt răng cưa Tháp Chàm-Đà Lạt, khởi công năm 1908, hoàn thành năm 1932 và đưa vào khai thác bốn năm sau đó; hầu như toàn bộ đường ray của tuyến đã bị tháo dỡ sau năm 1975, chỉ còn lại đoạn Đà Lạt-Trại Mát dài 6.7 km được dùng cho du lịch^[8]. Một báo cáo tiền khả thi năm 2023 đề xuất xây dựng lại toàn bộ tuyến dài 83 km với 16 ga và điểm dừng trong giai đoạn từ tháng 1 năm 2025 đến tháng 6 năm 2029^[8]. Sân bay quân sự Thành Sơn, một sân bay quân sự cấp 1, đã được đưa vào quy hoạch tổng thể cảng hàng không quốc gia giai đoạn 2021 đến 2030^[1].