Ninh Thuận

Địa lý và khí hậu

Ninh Thuận nằm ở rìa phía nam của vùng duyên hải Nam Trung Bộ, có hình dạng gần giống hình bình hành, giáp Khánh Hòa ở phía bắc, Lâm Đồng ở phía tây, Bình Thuận ở phía nam và Biển Đông ở phía đông^[1]. Đồi núi chiếm khoảng 63.2 phần trăm diện tích, địa hình bán sơn địa 14.4 phần trăm và đồng bằng ven biển 22.4 phần trăm, với đường bờ biển dài khoảng 105 km và ba cửa biển tại Đông Hải, Cà Ná và Khánh Hải^[1].

Tỉnh có khí hậu nhiệt đới xavan đến bán khô hạn, nóng, khô và nhiều gió, với mùa mưa từ tháng 9 đến tháng 11 và mùa khô từ tháng 12 đến tháng 8; Wikipedia tiếng Việt ghi lượng mưa trung bình hàng năm chỉ 700 đến 800 mm, thuộc hàng thấp nhất cả nước, và nhiệt độ trung bình năm 26 đến 27 độ C^[1]. Bảng khí hậu của Wikipedia tiếng Anh cho Phan Rang-Tháp Chàm, giai đoạn 1993 đến 2020, ghi nhiệt độ trung bình năm 27.1 độ C, lượng mưa hàng năm 838.5 mm và 3,029 giờ nắng mỗi năm, và mô tả thành phố này thuộc hàng ít mưa nhất Việt Nam và khô hạn nhất Đông Nam Á ngoài Vùng khô hạn của Myanmar^[4]. Bão chỉ đổ bộ vào tỉnh trước đây khoảng 0.3 đến 0.4 lần mỗi năm, thấp hơn nhiều so với trung bình cả nước^[1].

Lịch sử

Vùng đất này từ lâu thuộc tiểu quốc Chăm Panduranga; trong thời kỳ Hoàn Vương, từ năm 757 đến 859, kinh đô của tiểu quốc, Virapura, đứng ở nơi nay là xã Phước Nam thuộc Thuận Nam, và từ năm 1471 đến 1613 kinh đô Chăm đặt tại Băl Cau, trên nền Phan Rang ngày nay^[5]. Năm 1653, chúa Nguyễn Nguyễn Phúc Tần chiếm vùng đất phía bắc sông Phan Rang, và năm 1832, năm thứ mười hai đời vua Minh Mạng, triều Nguyễn tách lãnh thổ Thuận Thành cũ thành các phủ Ninh Thuận và Hàm Thuận thuộc tỉnh Bình Thuận mới lập, lần đầu tiên tên gọi Ninh Thuận được sử dụng^[1].

Pháp lập tỉnh Phan Rang riêng vào năm 1901; tỉnh này bị bãi bỏ năm 1913, tái lập năm 1922, và đổi tên thành Ninh Thuận năm 1956^[1]. Dưới thời Việt Nam Cộng hòa, ranh giới tỉnh từ năm 1958 đã trùng với tỉnh hiện đại^[1]. Sau năm 1975, Ninh Thuận được sáp nhập với Bình Thuận và Bình Tuy thành tỉnh Thuận Hải vào tháng 2 năm 1976; Quốc hội tách Thuận Hải trở lại thành Ninh Thuận và Bình Thuận vào ngày 26 tháng 12 năm 1991^[1]. Thị xã Phan Rang-Tháp Chàm trở thành thành phố vào ngày 8 tháng 2 năm 2007 theo Nghị định 21/2007/NĐ-CP và được công nhận là đô thị loại II vào ngày 26 tháng 2 năm 2015^[1].

Các huyện trước 2025

Vào thời điểm giải thể, Ninh Thuận gồm thành phố Phan Rang-Tháp Chàm và sáu huyện nông thôn, với tổng cộng 62 đơn vị cấp xã: 47 xã, 12 phường và 3 thị trấn^[1]. Bác Ái, huyện rộng nhất và ít dân nhất với 1,027 km² và 27,204 người, nằm ở vùng núi tây bắc, trong khi Phan Rang-Tháp Chàm, với 79.19 km², có mật độ dân số cao vượt trội^[1].

Kinh tế

GRDP của Ninh Thuận tăng ước tính 13.18 phần trăm năm 2019 so với năm 2018, dẫn đầu bởi công nghiệp và xây dựng, tăng 39.7 phần trăm, trong khi nông, lâm và ngư nghiệp tăng 6 phần trăm và dịch vụ tăng 6.87 phần trăm; cơ cấu kinh tế năm đó là 36.96 phần trăm nông, lâm và ngư nghiệp, 24.7 phần trăm công nghiệp và xây dựng và 38.34 phần trăm dịch vụ^[6]. Đối với năm 2024, Wikipedia tiếng Việt ghi GRDP của tỉnh là 60,161.4 tỷ đồng (2.58 tỷ USD), GRDP bình quân đầu người 78.56 triệu đồng (3,385 USD) và tăng trưởng GRDP 10.25 phần trăm, xếp thứ 57, 45 và 10 tương ứng trong số các tỉnh của Việt Nam năm đó^[1].

Ninh Thuận trồng nho nhiều hơn bất kỳ tỉnh nào khác, tập trung ở các huyện Ninh Phước và Thuận Nam, cùng với hành và tỏi quanh khu vực Phan Rang-Tháp Chàm và Ninh Hải, và là nơi sản xuất tôm giống lớn của cả nước, với ước tính 33.9 tỷ con giống được sản xuất năm 2019^[6]. Tỉnh cũng được phát triển, theo lời một nguồn của chính phủ, thành trung tâm năng lượng tái tạo lớn nhất cả nước: đến năm 2022, tỉnh có 3,055.6 MW công suất năng lượng tái tạo đang vận hành, gồm 666.75 MW điện gió trên bờ, 2,256.85 MW điện mặt trời và 131.95 MW thủy điện nhỏ và vừa, sản xuất hơn 6,900 triệu kWh mỗi năm^[7].

Dự án điện hạt nhân

Năm 2009, Quốc hội phê duyệt dự án điện hạt nhân đầu tiên của Việt Nam, hai nhà máy với tổng công suất hơn 4,000 MW trên diện tích 1,642 ha tại các xã khi đó mang tên Phước Dinh và Vĩnh Hải, đều thuộc Ninh Thuận^[8]. Quốc hội biểu quyết dừng dự án vào ngày 22 tháng 11 năm 2016, viện dẫn điều kiện kinh tế của đất nước chứ không phải bất kỳ vấn đề kỹ thuật nào^[8]. Tám năm sau, tại kỳ họp thứ 8, Quốc hội khóa 15 đã thông qua một nghị quyết vào ngày 30 tháng 11 năm 2024 đồng ý tiếp tục chủ trương đầu tư, vài ngày sau khi Ban Chấp hành Trung ương Đảng thông qua việc khởi động lại vào ngày 25 tháng 11 năm 2024^[8][9]. Vào ngày 20 tháng 8 năm 2025, Nghị quyết 70-NQ/TW của Bộ Chính trị về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia đặt mục tiêu đưa hai nhà máy Ninh Thuận 1 và Ninh Thuận 2 vào vận hành trong giai đoạn 2030 đến 2035, khi đó khu vực này đã thuộc tỉnh Khánh Hòa^[9].

Di sản Chăm

Ninh Thuận là nơi tập trung cộng đồng người Chăm lớn nhất Việt Nam, với 22 làng Chăm được ghi nhận trên khắp sáu huyện và thành phố; tại tổng điều tra dân số ngày 1 tháng 4 năm 2009, dân số 34 dân tộc của tỉnh gồm 432,399 người Kinh, 67,274 người Chăm và 58,911 người Ra Glai^[1]. Tại tổng điều tra dân số ngày 1 tháng 4 năm 2019, 251,292 người trong tỉnh khai có tôn giáo trong số mười tôn giáo: 97,560 người Công giáo, 44,226 người Phật giáo, 62,699 người được ghi nhận theo hạng mục Bà La Môn gắn với tín ngưỡng Chăm Balamon, và 44,990 người theo hạng mục Hồi giáo, ở Ninh Thuận chủ yếu là các cộng đồng Chăm Bani, cùng số lượng nhỏ hơn theo đạo Tin Lành và các tôn giáo khác^[1]. Tháp Po Klong Garai ở ven Phan Rang, nơi tổ chức lễ hội Katê hàng năm, là di tích nổi tiếng nhất của di sản này, được trình bày trong bài viết riêng.