Khánh Hòa

Địa lý

Tỉnh nằm ở đầu phía nam của dãy Trường Sơn, nơi núi non ăn sát ra biển chỉ để lại những đồng bằng ven biển hẹp; Wikipedia tiếng Việt mô tả địa hình chủ yếu là đồi và núi thấp với độ cao trung bình khoảng 60 m^[1]. Ba vịnh lớn của tỉnh là Vân Phong ở phía bắc, Nha Trang ở khu vực trung tâm và Cam Ranh ở phía nam, được các bán đảo che chắn và chứa phần lớn trong số khoảng 200 đảo ven bờ của tỉnh^[1]. Mũi Đôi, trên bán đảo Hòn Gốm ở cực đông bắc, là điểm cực đông của Việt Nam trên đất liền^[1].

Wikipedia tiếng Việt gọi tên Hòn Giao, cao 2,062 m, thuộc xã Nam Khánh Vĩnh, là đỉnh núi cao nhất của tỉnh, trong khi một đoạn khác trong cùng bài viết đó và hộp thông tin của Wikipedia tiếng Anh lại nêu 2,051 m cho một đỉnh núi tên là Chư H'Mư thuộc dãy Vọng Phu, trên ranh giới với Đắk Lắk; hai con số này không thống nhất về việc đỉnh nào cao hơn^[1][4]. Sông Cái Nha Trang chảy 79 km từ vùng núi qua Khánh Vĩnh, Diên Khánh và Nha Trang ra biển, còn sông Dinh thoát nước cho một lưu vực rộng 985 km² qua Ninh Hòa^[1]. Từ sau cuộc sáp nhập năm 2025, tỉnh còn bao gồm cả phần địa hình khô hạn hơn nhiều của tỉnh Ninh Thuận trước đây ở phía nam, được mô tả trong bài viết riêng của tỉnh đó.

Lịch sử

Khu vực này từng thuộc tiểu quốc Kauthara của người Chăm, với trung tâm là tháp Po Nagar phía trên cửa sông Cái tại Nha Trang^[1]. Năm 1653, chúa Nguyễn Nguyễn Phúc Tần lấy vùng đất này từ Champa và tổ chức thành dinh Thái Khang, sau đổi tên thành Bình Hòa; đến năm 1831, năm thứ mười hai của niên hiệu Minh Mạng, triều Nguyễn đổi tên thành tỉnh Khánh Hòa^[1]. Nhà vi khuẩn học người Pháp Alexandre Yersin sống tại Nha Trang từ thập niên 1890, sáng lập Viện Pasteur tại đây, một mốc thời gian mà Wikipedia tiếng Việt ghi là năm 1891 còn bài viết về Yersin trên Wikipedia tiếng Anh ghi là năm 1895, và ông qua đời tại thành phố này năm 1943^[1][8].

Ngày 29 tháng 10 năm 1975, Khánh Hòa được hợp nhất vào tỉnh Phú Khánh cùng ba đơn vị khác của Việt Nam Cộng hòa trước đó: tỉnh Phú Yên, thành phố Nha Trang và thị xã Cam Ranh, hai đơn vị sau khi đó được quản lý tách khỏi các tỉnh^[12]. Phú Yên và Khánh Hòa được tách trở lại ngày 30 tháng 6 năm 1989^[1][12]. Thay đổi gần đây nhất diễn ra vào năm 2025: Nghị quyết 202/2025/QH15 ngày 12 tháng 6 năm 2025 đã sáp nhập tỉnh Ninh Thuận cũ vào Khánh Hòa, và Nghị quyết 1667/NQ-UBTVQH15 ngày 16 tháng 6 năm 2025 đã thay thế toàn bộ đơn vị cấp huyện bằng 65 xã, phường và đặc khu Trường Sa, tất cả có hiệu lực từ ngày 1 tháng 7 năm 2025^[2][5]. Một dòng thời gian đầy đủ hơn có trong bài viết riêng về lịch sử.

Cuộc cải cách năm 2025 và các huyện trước đây

Cho đến ngày 30 tháng 6 năm 2025, lãnh thổ của tỉnh sau khi mở rộng được chia thành chín đơn vị hành chính cấp huyện thuộc Khánh Hòa trước đây và bảy đơn vị thuộc Ninh Thuận trước đây, tất cả đều bị cuộc cải cách này bãi bỏ^[5][9]. Bảng dưới đây cho thấy mỗi đơn vị đã trở thành gì; một số ít đơn vị mới cũng lấy thêm những phần diện tích nhỏ vượt qua ranh giới huyện cũ, được mô tả trong bài viết về các đơn vị hành chính.

Kinh tế

Trong năm 2024, riêng tỉnh Khánh Hòa trước sáp nhập ghi nhận GRDP khoảng 191,357,151 triệu đồng, đứng thứ 22 trong số các tỉnh, thành phố của Việt Nam năm đó, với thu ngân sách khoảng 25,880,100 triệu đồng (đứng thứ 16) và thu nhập bình quân 85.29 triệu đồng mỗi năm (đứng thứ 23)^[7]. Trong khi đó, hộp thông tin của Wikipedia tiếng Việt lại đưa ra một con số GRDP dự phóng cho tỉnh sau sáp nhập năm 2025 là 209,342 tỷ đồng (8.33 tỷ USD), một ước tính trước sáp nhập được công bố vào tháng 5 và tháng 6 năm 2025, khác với con số năm 2024 nêu trên vì con số này tính cho một năm khác và, sau ngày 1 tháng 7 năm 2025, cho một lãnh thổ rộng hơn^[7][1].

Du lịch giữ vai trò trung tâm trong nền kinh tế: Khánh Hòa trước đây ghi nhận hơn 10.6 triệu lượt khách trong năm 2024 (tăng 45.5 phần trăm so với năm 2023 và vượt 17.8 phần trăm so với chỉ tiêu tổng lượt khách), trong đó có khoảng 4.5 triệu lượt khách quốc tế, với doanh thu gần 52,272 tỷ đồng, tăng 53.9 phần trăm so với năm 2023; tỉnh đặt chỉ tiêu năm 2025 là 11.8 triệu lượt khách và 60,000 tỷ đồng doanh thu^[10]. Đóng tàu, chế biến thủy sản cùng các khu kinh tế Vân Phong và Cam Ranh là những trụ cột khác của nền kinh tế Khánh Hòa trước đây, trong khi Ninh Thuận trước đây đóng góp nho, muối, các trại giống tôm và một ngành điện gió, điện mặt trời đang phát triển, được trình bày chi tiết trong các bài về kinh tế và về Ninh Thuận^[1][11].

Nhân khẩu học

Wikipedia tiếng Việt liệt kê các dân tộc chính của Khánh Hòa trước sáp nhập gồm Kinh, Ra Glai, Hoa, Cơ Ho và Chăm, với số liệu không ghi rõ năm là 1,095,981 người Kinh và 45,915 người Ra Glai, dân tộc thiểu số đông nhất, tập trung ở Khánh Sơn và Khánh Vĩnh, cùng số lượng nhỏ hơn người Cơ Ho, Ê Đê, Hoa, Tày và Nùng, cùng khoảng 290 người Chăm; tổng số này gần với dân số tỉnh vào năm 2009, dù trang này không nêu rõ năm điều tra dân số^[1]. Theo tổng điều tra dân số năm 2019, cùng khu vực này ghi nhận 265,316 người có tôn giáo, hai nhóm đông nhất là Công giáo (132,992) và Phật giáo (100,560)^[1]. Số liệu cho tỉnh sau khi mở rộng, bao gồm cả cộng đồng người Chăm đông hơn nhiều của Ninh Thuận trước đây, được trình bày trong bài viết về nhân khẩu học.

Đặc khu Trường Sa được Việt Nam quản lý như một phần của tỉnh Khánh Hòa; quần đảo Trường Sa (Spratly) xung quanh cũng được Trung Quốc, Đài Loan, Philippines, Malaysia và Brunei tuyên bố chủ quyền toàn bộ hoặc một phần, và bài viết này, cũng như phần còn lại của trang web, chỉ nêu rõ ai đang quản lý phần nào^[1].