Alexandre Yersin

Thời niên thiếu và học vấn

Yersin sinh tại Aubonne, bang Vaud, ngày 22 tháng 9 năm 1863, là con út trong ba người con^[1][3]. Cha ông, cũng tên Alexandre (1825 đến 1863), là giám đốc phụ trách thuốc súng cho vùng nói tiếng Pháp của Thụy Sĩ và là giáo viên khoa học tự nhiên tại Aubonne và Morges; ông qua đời vì xuất huyết não ít lâu trước khi con trai mình chào đời^[1]. Mẹ ông, Fanny-Isaline-Emilie Moschell, nuôi dạy ba người con tại Morges, nơi bà điều hành một trường nữ sinh^[1].

Ông học y khoa tại Lausanne từ năm 1883 đến 1884, sau đó tại Marburg và tại Hôtel-Dieu ở Paris từ năm 1884 đến 1886^[1]. Năm 1886, ông gia nhập phòng thí nghiệm của Louis Pasteur tại École normale supérieure theo lời mời của Émile Roux và nghiên cứu huyết thanh chống bệnh dại^[1]. Ông nhận học vị tiến sĩ năm 1888 với luận án về sự phát triển của củ lao thực nghiệm, dành hai tháng làm việc cùng Robert Koch tại Đức, và nhập quốc tịch Pháp trong năm đó để có thể hành nghề tại Pháp^[1].

Năm 1889, ông gia nhập Viện Pasteur vừa mới thành lập với tư cách cộng sự của Roux. Cùng nhau, hai ông chứng minh rằng vi khuẩn Corynebacterium diphtheriae tiết ra một độc tố hòa tan gây ra các triệu chứng của bệnh bạch hầu, độc tố vi khuẩn đầu tiên được phát hiện^[1].

Trực khuẩn dịch hạch

Từ năm 1890 đến 1894, Yersin làm bác sĩ tàu biển cho hãng Messageries Maritimes, trước tiên trên tuyến Sài Gòn đi Manila rồi trên tuyến Sài Gòn đi Hải Phòng, và tham gia một trong các phái đoàn Pavie^[1]. Dịch hạch bùng phát nghiêm trọng tại Hồng Kông vào tháng 5 năm 1894 và đe dọa mọi cảng giao thương với Trung Quốc, trong đó có Hải Phòng^[2].

Chính phủ Pháp cử Yersin đến Hồng Kông ngày 5 tháng 6 năm 1894^[1]. Ông đến thành phố này ngày 15 tháng 6, làm việc mà không có sự hỗ trợ như nhà vi khuẩn học người Nhật Kitasato Shibasaburō được nhận, người đã đến trước đó ba ngày^[1][2]. Yersin lấy được mẫu bệnh phẩm từ thi thể các nạn nhân dịch hạch, tìm thấy trực khuẩn Gram âm trong các hạch sưng, gây được bệnh trên động vật thí nghiệm và niêm phong một mẫu vật trong ống thủy tinh được gửi ngay về Paris^[1].

Các nguồn ghi nhận ngày phát hiện khác nhau. Bài viết Wikipedia tiếng Việt và một phần bài viết tiếng Anh ghi rằng Yersin công bố phát hiện vào ngày 20 tháng 6 năm 1894^[1][2]; một đoạn khác trong bài viết tiếng Anh lại ghi ngày phát hiện là 23 tháng 6 năm 1894^[1]. Kết quả được thông báo tới Viện Hàn lâm Khoa học Pháp cùng năm đó trong bài báo La peste bubonique à Hong-Kong^[1]. Vi khuẩn này được gọi là Bacterium pestis, sau đó là Bacillus pestis từ năm 1900 và Pasteurella pestis từ năm 1923, trước khi mang tên Yersinia pestis vào khoảng năm 1970^[1].

Nha Trang và Viện Pasteur

Yersin rời hãng tàu biển năm 1891 và chọn sống tại Nha Trang, nơi ông cho xây một ngôi nhà gỗ tại Xóm Cồn và mở một phòng khám^[2]. Năm 1895, ông trở lại Viện Pasteur ở Paris và cùng Émile Roux, Albert Calmette và Borrel điều chế huyết thanh chống dịch hạch đầu tiên; cùng năm đó, ông quay lại Đông Dương và lập một phòng thí nghiệm nhỏ tại Nha Trang để sản xuất huyết thanh này^[1][2]. Phòng thí nghiệm đó trở thành một chi nhánh của Viện Pasteur năm 1905^[1].

Ông đã thử nghiệm huyết thanh tại Quảng Châu và Hạ Môn năm 1896 và tại Bombay năm 1897^[1][2]. Quảng Châu và Guangzhou là cùng một thành phố dưới hai tên gọi, và hai nguồn mô tả khác nhau về cuộc thử nghiệm năm 1896 tại đó: Wikipedia tiếng Anh ghi nhận kết quả đáng thất vọng từ các đợt thử nghiệm này^[1], trong khi Wikipedia tiếng Việt ghi rằng Yersin đã được phép tiêm huyết thanh điều chế tại Nha Trang cho một chủng sinh và thu được kết quả nhanh chóng^[2]. Ông trở lại Nha Trang năm 1898 sau Bombay^[2].

Thám hiểm, nông trại và cây canh-ki-na

Theo chỉ thị của Toàn quyền Jean-Marie de Lanessan, Yersin dẫn đầu một cuộc thám hiểm đường bộ từ Biên Hòa qua Đồng Nai và Di Linh và đến cao nguyên Lâm Viên; nhật ký ngày 21 tháng 6 năm 1893 của ông ghi lại các bản làng của người D'Lat tại đó^[2]. Năm 1899, Toàn quyền Paul Doumer thiết lập một trạm nghỉ dưỡng trên núi cho người châu Âu tại vùng đất Yersin đã mô tả, và nơi đó trở thành Đà Lạt^[2].

Năm 1896, ông lập trại chăn nuôi tại Suối Dầu, nuôi ngựa để sản xuất huyết thanh, và sau đó mua khoảng 500 hecta đất tại Suối Giao, nay là Suối Dầu, để trồng trọt và chăn nuôi^[2]. Ông là người đầu tiên đưa cây cao su vào canh tác tại Việt Nam và điều hành một đồn điền rộng khoảng 100 hecta, nguồn thu từ đó hỗ trợ cho viện của ông^[1][2].

Từ Suối Giao, sau một chuyến thám hiểm ngắn cùng Armand Krempf kéo dài hai ngày đi thuyền và hai ngày leo núi, ông lên đến núi Hòn Bà^[2]. Ông dùng tiền thưởng từ các giải khoa học để xây một con đường uốn khúc dài 30 km từ Suối Giao lên Hòn Bà, và năm 1915 ông chuyển cây trồng và vật nuôi lên đó rồi gieo hạt^[1][2]. Tại Hòn Bà, ông thuần hóa cây canh-ki-na mang về từ dãy Andes, nguồn cung cấp ký ninh chống sốt rét, và những cây này giúp Đông Dương tự đáp ứng nhu cầu ký ninh trong Chiến tranh thế giới thứ hai^[1]. Ông cũng du nhập cây ca cao và cà phê^[1].

Hà Nội và các chức vụ về sau

Năm 1902, trước khi rời Đông Dương, Toàn quyền Paul Doumer triệu Yersin từ Nha Trang ra Hà Nội để thành lập một trường y, một bệnh viện và một trung tâm vệ sinh dịch tễ^[2]. Yersin được công nhận là hiệu trưởng đầu tiên của Trường Y Hà Nội ngày 8 tháng 1 năm 1902^[1].

Ông được trao Giải Leconte năm 1927 và được bổ nhiệm làm giám đốc danh dự của Viện Pasteur cùng thành viên hội đồng quản trị viện này năm 1934^[1].

Qua đời, phần mộ và sự tưởng nhớ

Yersin qua đời vì viêm cơ tim tại nhà riêng ở Nha Trang ngày 1 tháng 3 năm 1943^[1][2]. Di chúc của ông yêu cầu được an táng tại Suối Dầu^[2]. Wikidata ghi cả hai ngày 1 tháng 3 và 28 tháng 2 năm 1943 là ngày mất, ngày đầu tiên kèm hai nguồn tham khảo và ngày thứ hai kèm một nguồn^[3].

Phần mộ nằm trên một ngọn đồi thấp trong trại chăn nuôi Suối Dầu của Viện Pasteur Nha Trang, thuộc xã Suối Dầu, cách thành phố khoảng 20 km^[2][4]. OpenStreetMap định vị nơi này ở vĩ độ 12.1790 và kinh độ 109.0683^[5]. Năm 2020, tỉnh thu hồi hơn 3.65 hecta đất tại đây, bao trùm toàn bộ khu di tích quốc gia, và chuyển giao đất cho trung tâm bảo tồn di sản của tỉnh^[4].

Các con đường mang tên Yersin vẫn giữ nguyên tên gọi sau năm 1975, ngôi nhà của ông tại Nha Trang là nơi đặt bảo tàng Yersin, và làng Tân Xương ở Suối Dầu thờ ông như một vị thành hoàng^[1][2]. Người dân Xóm Cồn gọi ông là Ông Năm hay Thầy Năm; bài viết Wikipedia tiếng Anh cho rằng tên gọi này bắt nguồn từ năm vạch trên phù hiệu cấp bậc đại tá của ông, còn người viết tiểu sử Patrick Deville cho rằng đó là năm vạch mạ vàng trên bộ đồng phục trắng ông mặc khi làm bác sĩ tàu biển^[1][2].