Nha Trang

Tên gọi và nguồn gốc

Phần lớn các nhà nghiên cứu cho rằng tên gọi bắt nguồn từ một địa danh Chăm, Aia Trang hay Ea Trang theo dạng Ê Đê, có nghĩa là sông lau sậy, vốn là tên của sông Cái đổ ra biển tại thành phố; về sau tên gọi lan từ dòng sông sang vùng đất quanh sông^[1][7]. Dạng chữ viết Nha Trang Môn, tức cửa Nha Trang, xuất hiện trong tập bản đồ Toản tập Thiên Nam tứ chí lộ đồ thư của Đỗ Bá, và Nha Trang Hải môn trên Giáp Ngọ niên bình Nam đồ, cả hai đều thuộc nửa sau thế kỷ mười bảy^[1].

Dưới thời vương quốc Chăm Pa, khu vực này thuộc tiểu quốc Kauthara, và các tháp Po Nagar do người Chăm xây dựng vẫn còn đứng trên cửa sông^[7]. Từ năm 1653, khi chúa Nguyễn chiếm vùng đất này, cho đến giữa thế kỷ 19, Nha Trang là một dải đất Hà Bạc thưa dân cư thuộc huyện Vĩnh Xương, phủ Diên Khánh^[1].

Lịch sử hành chính

Một nghị định của Toàn quyền Đông Dương đề ngày 30 tháng 8 năm 1924 đã lập Nha Trang thành một thị trấn (centre urbain) hình thành từ các làng cũ Xương Huân, Phương Câu, Vạn Thạnh, Phương Sài và Phước Hải, và một nghị định tiếp theo ngày 7 tháng 5 năm 1937 đã nâng lên thành thị xã (commune) gồm năm phường^[1].

Ngày 27 tháng 1 năm 1958, chính quyền Ngô Đình Diệm đã giải thể thị xã bằng Nghị định 18-BNV và chia thành hai xã Nha Trang Đông và Nha Trang Tây thuộc huyện Vĩnh Xương; Nghị định 132-SL/NV ngày 22 tháng 10 năm 1970 tái lập thị xã với tư cách tỉnh lỵ gồm hai quận, và Nghị định 357-ĐUHC/NC/NĐ ngày 5 tháng 6 năm 1971 chia thị xã thành 11 khu phố^[1]. Lực lượng cộng sản chiếm thành phố ngày 2 tháng 4 năm 1975, và đến tháng 9 năm 1975 hai quận được sáp nhập thành một thị xã duy nhất gồm 17 phường^[1].

Quyết định 391-CP/QĐ ngày 30 tháng 3 năm 1977 đã nâng thị xã lên thành phố và tỉnh lỵ của tỉnh Phú Khánh, sáp nhập thêm bảy xã Vĩnh Thái, Vĩnh Ngọc, Vĩnh Hiệp, Vĩnh Lương, Vĩnh Trung, Vĩnh Thạnh và Vĩnh Phương từ huyện Vĩnh Xương cũ^[1]. Xã Phước Đồng được thành lập ngày 27 tháng 3 năm 1978^[1]. Khi tỉnh Khánh Hòa được tái lập từ Phú Khánh ngày 30 tháng 6 năm 1989, Nha Trang trở thành tỉnh lỵ của tỉnh^[1]. Hai lần xếp loại đô thị tiếp theo sau đó, loại II năm 1999 và loại I năm 2009, cả hai đều đề ngày 22 tháng 4^[1][6].

Nghị quyết 1196/NQ-UBTVQH15 ngày 28 tháng 9 năm 2024, có hiệu lực từ ngày 1 tháng 11 năm 2024, đã sáp nhập phường Phương Sơn vào Phương Sài, sáp nhập Xương Huân và Vạn Thắng vào Vạn Thạnh và thành lập phường Tân Tiến từ Phước Tiến, Phước Tân và Tân Lập, còn lại 14 phường và 8 xã^[1].

Địa lý và vịnh

Thành phố nằm trên bờ biển ở rìa phía đông tỉnh Khánh Hòa, giáp thị xã Ninh Hòa ở phía bắc, huyện Cam Lâm ở phía nam, huyện Diên Khánh ở phía tây và biển ở phía đông^[1]. Thành phố cách Hà Nội 1,290 km, cách Thành phố Hồ Chí Minh 441 km và cách Cam Ranh 45 km^[1]. Wikidata đặt trung tâm thành phố tại 12.245 độ vĩ bắc và 109.192 độ kinh đông^[5].

Địa hình vươn từ mực nước biển lên đến khoảng 900 m theo ba dải: đồng bằng ven biển và hai bên bờ sông Cái chiếm khoảng 81.3 km², tức 32.33 phần trăm diện tích thành phố; đồi thấp có độ dốc từ 3 đến 15 độ ở phía tây, đông nam và trên các đảo nhỏ chiếm 36.24 phần trăm; và núi cao hơn ở hai đầu bắc và nam cùng trên Hòn Tre chiếm 31.43 phần trăm^[1].

Vịnh Nha Trang có 19 đảo, trong đó Hòn Tre là đảo lớn nhất với 32.5 km² và Hòn Nọc là đảo nhỏ nhất với khoảng 4 ha; Wikipedia tiếng Việt ghi diện tích vịnh là khoảng 507 km² trong bài này^[1] và 249.65 km², trong đó 211.85 km² là mặt nước và 37.8 km² là đảo, trong bài viết về chính vịnh này^[9]. Khu bảo tồn biển Hòn Mun, thành lập năm 2001, có diện tích khoảng 160 km², gồm khoảng 38 km² đất liền và 122 km² mặt nước quanh chín đảo, trong đó có Hòn Tre, Hòn Miễu, Hòn Tằm, Hòn Một và Hòn Mun^[1]. Đường ven biển Trần Phú chạy khoảng 7 km dọc vịnh từ Xóm Cồn đến cảng Cầu Đá^[1].

Dân số

Chính quyền thành phố đã rà soát kết quả tổng điều tra dân số ngày 1 tháng 4 năm 2019 vào ngày 18 tháng 10 năm 2019 và báo cáo 422,601 cư dân^[4]; Wikipedia tiếng Việt cho biết thêm rằng 67.62 phần trăm trong số đó là dân đô thị^[1]. Niên giám thống kê tỉnh ghi dân số trung bình năm 2019 là 422,893 người, mật độ 1,663 người trên mỗi km²^[2]. Wikipedia tiếng Việt dẫn cuộc điều tra dân số và nhà ở năm 2024 cho một con số muộn hơn là 502,586, nhưng không đưa liên kết tới bảng số liệu đã công bố^[1].

Mật độ dân số chênh lệch rất lớn: các phường trung tâm Vạn Thắng, Vạn Thạnh, Phương Sài, Phước Tân, Phước Tiến và Tân Lập đạt gần 15,000 người/km², trong khi các xã miền núi Vĩnh Lương và Phước Đồng chỉ có khoảng 320 đến 370 người/km²^[1].

Phường và xã

Trước khi bị giải thể, thành phố có 22 đơn vị hành chính cấp xã, gồm 14 phường và 8 xã, tất cả đều được liệt kê trong bảng dưới đây^[1]. Các đơn vị lớn nhất theo diện tích là xã Phước Đồng với 56.65 km², Vĩnh Lương với 47.05 km² và phường Vĩnh Nguyên với 42.62 km², phường này bao gồm cả các đảo; đơn vị nhỏ nhất là phường Vĩnh Thọ, rộng 0.67 km²^[1].

Nghị quyết 1667/NQ-UBTVQH15, thông qua ngày 16 tháng 6 năm 2025, đã sắp xếp lại các đơn vị này thành bốn phường, được nêu tại các khoản 49 đến 52 của điều 1 nghị quyết; chính quyền của các phường bắt đầu hoạt động từ ngày 1 tháng 7 năm 2025, không còn cấp huyện giữa phường và tỉnh^[3].

Khoa học và giáo dục

Nghiên cứu khoa học tại Nha Trang bắt đầu dưới thời Pháp thuộc với hai cơ sở: Viện Pasteur, mà Wikipedia tiếng Việt xác định năm thành lập là 1891, và Sở Ngư nghiệp Đông Dương năm 1922, tiền thân của Viện Hải dương học^[1]. Viện Pasteur do nhà vi khuẩn học người Pháp gốc Thụy Sĩ Alexandre Yersin sáng lập, ông qua đời tại đây ngày 1 tháng 3 năm 1943; một con đường được đặt theo tên ông và một bảo tàng ghi lại công trình của ông^[7].

Giáo dục đại học bắt đầu vào năm 1971 với trường cao đẳng cộng đồng Duyên Hải; sau năm 1975, Trường Đại học Thủy sản, nay là Trường Đại học Nha Trang, chuyển từ Hải Phòng vào, còn Trường Sĩ quan Không quân và Học viện Hải quân được chuyển về thành phố^[1]. Thành phố còn có Trường Đại học Thái Bình Dương, Trường Đại học Khánh Hòa, Viện Hải dương học, Viện Vắc xin và Sinh phẩm Y tế (IVAC) và đài quan sát Nha Trang của Trung tâm Vũ trụ Việt Nam^[1]. Ở bậc phổ thông, thành phố có 116 trường với gần 68,000 học sinh, trong đó có 41 trường tiểu học, 24 trường trung học cơ sở và 13 trường trung học phổ thông^[1].

Kinh tế

Năm 2011, GDP bình quân đầu người của thành phố là 3,184 đô la Mỹ, và nền kinh tế thành phố chia thành công nghiệp và xây dựng chiếm 32 phần trăm, du lịch và dịch vụ chiếm 63.77 phần trăm và nông nghiệp chiếm 4.23 phần trăm^[1]. Dù chỉ chiếm 4.84 phần trăm diện tích của tỉnh, Nha Trang có hơn một phần ba dân số và hơn hai phần ba tổng sản phẩm nội địa của tỉnh, đồng thời tạo ra 82.5 phần trăm doanh thu du lịch và dịch vụ của tỉnh, 42.9 phần trăm sản lượng công nghiệp và 41.7 phần trăm sản lượng đánh bắt thủy sản^[1].

Năm 2011, thành phố đón hơn 2 triệu lượt khách, trong đó hơn 440,000 lượt là khách nước ngoài, với thời gian lưu trú trung bình 2.09 ngày và doanh thu du lịch 2,142.9 tỷ đồng^[1]. Kim ngạch xuất khẩu năm 2010 đạt 424 triệu đô la Mỹ, trong đó thủy sản chiếm khoảng 215 triệu, tức 50.7 phần trăm^[1]. Giá trị sản xuất công nghiệp đạt 8,107 tỷ đồng năm 2011 từ 1,694 cơ sở, dẫn đầu là chế biến thủy sản, thuốc lá, may mặc và đóng tàu, với 35 nhà máy chế biến thủy sản xuất khẩu trong thành phố^[1].

Giao thông

Các chuyến bay thương mại đã chuyển từ sân bay Nha Trang cũ trong thành phố sang Cảng hàng không quốc tế Cam Ranh, nơi Wikipedia tiếng Việt ghi cách 35 km về phía nam còn Wikipedia tiếng Anh ghi 28 km về phía nam^[1][7]. Tuyến đường sắt Bắc Nam chạy 25 km qua thành phố; ga Nha Trang nằm ở lý trình km 1314+930 và có mọi chuyến tàu khách lẫn tàu hàng dừng đỗ, còn một ga phụ tại Lương Sơn nằm ở lý trình km 1302+880^[1].

Cảng Nha Trang trong vịnh có độ sâu 11.8 m tại cầu cảng và có thể tiếp nhận tàu hàng đến 20,000 DWT và các tàu du lịch lớn; thành phố còn có một quân cảng, cảng cá Hòn Rớ với chợ đầu mối hải sản, và các bến tàu du lịch tại Cầu Đá, Phú Quý và Hòn Tre^[1]. Quốc lộ 1, tuyến đường bộ Bắc Nam chính của cả nước, chạy qua sát thành phố^[7].