Đặc khu Trường Sa

Địa lý

Trường Sa nằm xa ngoài khơi Biển Đông, cách phường Cam Ranh trên đất liền Khánh Hòa khoảng 248 hải lý (459 km) về phía đông nam và cách Vũng Tàu khoảng 305 hải lý^[1][2]. Việt Nam quản lý 21 đảo, đảo nhỏ và rạn san hô được đặt tên tại đây, chia thành tám cụm trong quần đảo Trường Sa rộng lớn hơn, quần đảo này nói chung có hơn 100 đảo, cồn cát, đảo san hô vòng và rạn san hô được sáu quốc gia tuyên bố chủ quyền toàn bộ hoặc một phần^[2][3]. Đảo chính của đặc khu, Trường Sa Lớn, còn được gọi trong tiếng Anh là Spratly Island, nằm ở khoảng 8.6447 độ vĩ bắc, 111.92 độ kinh đông^[4].

Các nguồn không thống nhất về tổng diện tích đất của đặc khu. Bài viết trên Wikipedia tiếng Việt ghi 9.35 km²^[2]; hộp thông tin trên Wikipedia tiếng Anh lại ghi 496 km² (192 sq mi) là tổng diện tích của huyện, không phân biệt phần đất với phần biển, và con số này không xuất hiện ở bất kỳ đâu trong phần nội dung của bài; không có nguồn nào được thu thập giải thích sự khác biệt đó^[1].

Lịch sử hành chính

Hội đồng Bộ trưởng đã thành lập huyện Trường Sa thuộc tỉnh Đồng Nai theo Quyết định 193/HDBT ngày 9 tháng 12 năm 1982^[2]. Chỉ vài tuần sau, một nghị quyết của Quốc hội thông qua ngày 28 tháng 12 năm 1982 đã chuyển huyện này về tỉnh Phú Khánh vừa được thành lập^[1][2]. Khi một nghị quyết của kỳ họp thứ 5 Quốc hội khóa 8 chia Phú Khánh thành Phú Yên và Khánh Hòa ngày 30 tháng 6 năm 1989, Trường Sa thuộc quyền quản lý trực tiếp của tỉnh Khánh Hòa mới^[10]. Wikidata ghi nhận Trường Sa là một đơn vị hành chính đặc biệt của Việt Nam với mã định danh Q1328612^[7].

Nghị định 65/2007/ND-CP ngày 11 tháng 4 năm 2007 đã chia huyện này thành thị trấn Trường Sa và hai xã nông thôn là Song Tử Tây và Sinh Tồn^[2]. Nghị quyết 1667/NQ-UBTVQH15, được Ủy ban Thường vụ Quốc hội thông qua ngày 16 tháng 6 năm 2025 và có hiệu lực pháp lý từ ngày ký, đã sáp nhập thị trấn cùng hai xã này thành một đơn vị duy nhất mang tên đặc khu Trường Sa; đơn vị mới bắt đầu hoạt động từ ngày 1 tháng 7 năm 2025, cùng ngày việc sáp nhập Ninh Thuận vào Khánh Hòa trên phạm vi rộng hơn có hiệu lực^[5].

Dân số và cơ sở hạ tầng

Tổng điều tra dân số năm 2009 ghi nhận 195 người trong huyện, trong đó 82 người ở thị trấn Trường Sa; đến tổng điều tra dân số năm 2019, tổng số đã giảm xuống còn 93 người, với 30 người ở thị trấn^[1]. Báo Gia Lai đưa tin có gần 100 hộ dân thường trú sinh sống rải rác trên các đảo^[8].

Chín ngọn hải đăng trên các đảo đã được cùng một cơ quan quản lý từ năm 1993, theo Báo Gia Lai^[8]. Nhân Dân đưa tin các khu dân cư của đặc khu có trường học, trạm y tế, chùa, đài tưởng niệm chiến sĩ và nhà tưởng niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh, cùng một bến cảng có thể tiếp nhận tàu trọng tải lên tới 2,000 tấn^[9].

Các tuyên bố chủ quyền chồng lấn tại quần đảo Trường Sa

Sáu quốc gia tuyên bố chủ quyền toàn bộ hoặc một phần quần đảo Trường Sa: Brunei, Trung Quốc, Malaysia, Philippines, Đài Loan và Việt Nam^[3]. Tuyên bố chủ quyền của Brunei chỉ giới hạn ở một vùng đặc quyền kinh tế bao gồm rạn Louisa không có người ở, và Brunei không kiểm soát thực thể nào tại đây^[3]. Năm quốc gia còn lại mỗi bên nắm giữ một số đảo hoặc rạn san hô, trong đó có phần Việt Nam nắm giữ được quản lý dưới dạng đặc khu Trường Sa^[2][3].

Xung đột Gạc Ma năm 1988

Vào ngày 14 tháng 3 năm 1988, lực lượng hải quân Việt Nam và Trung Quốc đã xảy ra xung đột tại rạn Johnson South, được Việt Nam gọi là Gạc Ma, một phần của Union Banks trong quần đảo Trường Sa, ở khoảng 9 độ 43 phút vĩ bắc, 114 độ 17 phút kinh đông^[6]. Cả hai nước đều đã cắm mốc và xây dựng công trình trên các rạn san hô trong khu vực năm đó: Trung Quốc được giao nhiệm vụ xây dựng một trạm hải dương học, còn Việt Nam đáp lại bằng cách thiết lập sự hiện diện trên các rạn san hô khác^[6].

Hai bên đưa ra những tường thuật khác nhau về việc ai đã nổ súng trước. Theo tường thuật của Trung Quốc, nhân sự Việt Nam đã cố gắng cắm cờ trên rạn san hô vào khoảng 07:30 và lực lượng Trung Quốc phản công lúc 08:47; theo tường thuật của Việt Nam, tàu Trung Quốc đến trước và nổ súng vào nhân sự Việt Nam khi họ đang bốc dỡ vật liệu xây dựng^[6]. Việt Nam ghi nhận 64 quân nhân của mình thiệt mạng, 11 người bị thương và 9 người bị bắt làm tù binh, và cho biết hai tàu vận tải của mình bị đánh chìm cùng một tàu đổ bộ bị phá hủy^[6]. Trung Quốc ghi nhận một thủy thủ của mình bị thương^[6].

Trung Quốc kết thúc cuộc đụng độ với quyền kiểm soát rạn Johnson South; Việt Nam giữ được các rạn Collins và Lansdowne gần đó^[6]. Đến cuối năm 1988, Trung Quốc nắm giữ tổng cộng sáu rạn san hô trong khu vực^[6].

Hiện nay

Sau khi được tổ chức lại năm 2025, đặc khu Trường Sa trực thuộc trực tiếp chính quyền tỉnh Khánh Hòa, không qua cấp huyện trung gian, cùng mô hình hai cấp được áp dụng trên toàn tỉnh trong đợt cải cách năm 2025^[5]. Báo chí Việt Nam ghi nhận đây là một trong mười ba đặc khu được thành lập trên toàn quốc trong đợt cải cách đó^[8].