Làng gốm Bàu Trúc

Kỹ thuật

Người thợ gốm Bàu Trúc làm việc không dùng bàn xoay: bàn nặn đứng yên còn người thợ đi vòng quanh, nặn sản phẩm bằng tay và thêm hoa văn khắc chìm hoặc đắp nổi theo phong cách Champa^[1]. Đất sét và cát chủ yếu lấy từ sông Quao; người ta đào lấy vỉa đất sét, trả lại lớp đất mặt để canh tác, rồi khoảng một năm rưỡi sau mới quay lại, khi phù sa của dòng sông đã bù lại phần đã lấy đi, để đào loại đất sét được ưa chuộng vì gặp nước thì dẻo mịn mà khi tạo hình và nung lại không nứt^[1].

Việc nung không dùng lò: sản phẩm được nung lộ thiên bằng củi, rơm và trấu, và kết quả phụ thuộc vào thời tiết hôm đó^[1]. Hồ sơ ghi danh của UNESCO nêu thời gian nung từ bảy đến tám giờ ở khoảng 800°C, dùng đất sét, cát, nước, củi và rơm lấy tại chỗ^[3]. Màu gốm truyền thống chạy từ đỏ vàng đến đỏ sẫm, pha những vệt nâu và xám đen, không dùng men công nghiệp^[1]. Làng làm hai dòng sản phẩm: đồ dùng hằng ngày như chum, bếp lò, nồi và bình đựng nước, và đồ lễ như lư hương cùng các vật thờ cúng^[1].

Sự công nhận

Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa nghề gốm này vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia ngày 20 tháng 6 năm 2017 theo Quyết định 2459/QĐ-BVHTTDL; chính quyền tỉnh, khi đó là Ninh Thuận, công bố và đón nhận bằng chứng nhận tại một buổi lễ ngày 20 tháng 10 năm 2017^[7]. UNESCO ghi danh Nghệ thuật làm gốm của người Chăm vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp năm 2022, tại kỳ họp thứ 17 của Ủy ban Liên chính phủ^[3]. Hồ sơ của UNESCO lưu ý rằng nghề này vẫn đang bị đe dọa, dẫn tác động của đô thị hóa đến nguồn nguyên liệu, khả năng thích ứng yếu với kinh tế thị trường và sự giảm sút hứng thú trong lớp trẻ^[3].

Ngôi làng ngày nay

Đến năm 2023, làng có 663 hộ dân và hơn 3,000 cư dân, trên 90 phần trăm là người Chăm, với khoảng 250 hộ làm nghề gốm thông qua hai hợp tác xã và mười một cơ sở sản xuất, kinh doanh chuyên biệt^[4]. Hợp tác xã Gốm Chăm Bàu Trúc báo cáo có 54 thành viên trong năm đó, thu nhập bình quân 5 triệu VND một tháng^[4]. Trước đây nghề này thường do phụ nữ đảm nhận, còn đàn ông làm những việc nặng hơn như đào đất sét và nung gốm, nhưng nhu cầu ngày càng tăng đối với các sản phẩm lớn, có chiếc nặng tới một tấn, đã thu hút thêm nhiều nam giới trẻ và trung niên vào nghề^[4]. Các nhà sản xuất đã bổ sung thêm các dòng sản phẩm hướng đến trang trí nội thất và ngoại thất, gạch ốp tường, chậu cây và đèn, được bán trực tuyến cũng như tại làng, có mặt ở các cửa hàng xa đến tận Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh^[4].

Hành chính

Bàu Trúc nằm trong xã Ninh Phước, thành lập ngày 16 tháng 6 năm 2025 theo Nghị quyết 1667/NQ-UBTVQH15 từ thị trấn Phước Dân trước đây cùng các xã Phước Thuận và Phước Hải^[5]. Trước ngày 1 tháng 7 năm 2025, khi Ninh Thuận sáp nhập vào Khánh Hòa theo Nghị quyết 202/2025/QH15, làng thuộc huyện Ninh Phước, tỉnh Ninh Thuận^[6].