Tháp Po Rome

Địa điểm và tên gọi

Tháp đứng trên một trong hai ngọn đồi thấp nằm cạnh nhau tại Hậu Sanh, một làng thuộc xã Phước Hữu^[1]. Xã này từng thuộc huyện Ninh Phước, tỉnh Ninh Thuận, cho đến khi Ninh Thuận sáp nhập vào Khánh Hòa ngày 1 tháng 7 năm 2025, và tháp nay được ghi nhận là thuộc Khánh Hòa^[1][2]. Đại biểu Nhân dân ghi tháp cách Phan Rang-Tháp Chàm khoảng 15 km^[3]. Wikidata ghi nhận vị trí này ở vĩ độ 11.5014 và kinh độ 108.8657^[4].

Tên gọi Po Rome trong tiếng Việt còn được viết là Pô Rômê và Po Romé, và tháp còn được người dân địa phương gọi là tháp Hậu Sanh theo tên của ngôi làng^[1][3].

Ngọn tháp

Po Rome là một ngọn tháp vuông ba tầng, cao khoảng 8 mét, với chân đế gần 8 mét mỗi cạnh^[1][2]. Lối vào quay về hướng đông qua một tiền sảnh^[1]. Trên các bức tường, phần trang trí còn tồn tại gồm hai trụ ốp tường ở các góc của mỗi mặt và các cửa giả ở giữa ba mặt còn lại^[1].

Các trụ ốp tường gồm ba phần: một đế trơn không trang trí, một thân thẳng đứng hình chữ nhật, và ở các góc của đầu trụ là những phiến đá nhô ra được tạc hình ngọn lửa^[1]. Mỗi cửa giả có một trán cửa hình mũi giáo ba lớp phía trên một khung gồm ba hàng trụ ốp; các trán cửa được khoét lõm để đặt một pho tượng ngồi^[1]. Hai tầng trên lặp lại bố cục của thân tháp, riêng tầng thứ ba không có các khối góc nhọn^[1].

Đỉnh tháp là một khối đá lớn tạc hình một ngọn tháp cong ở bốn mặt và trang trí bằng các đường khắc chìm^[1]. Không gian bên trong hẹp và chạy theo hướng đông tây; tiền sảnh có trần bằng gỗ^[1]. Bài viết Wikipedia tiếng Việt nhận định công trình này kém tinh xảo hơn các tháp cổ hơn nhưng vẫn là một khối gạch xây đồ sộ^[1].

Các tượng bên trong

Đặt giữa khoảng giữa gian thờ và bức tường phía tây là một tượng đá của vua Po Rome cao khoảng 1.2 mét, đặt dưới một tán che bằng gỗ^[1]. Đại biểu Nhân dân mô tả pho tượng được tạc với tám cánh tay^[3].

Gian thờ còn có một tượng bán thân cao khoảng 0.75 mét mà người Chăm gọi là hoàng hậu Po Bia Sancan, gốc người Ê Đê^[1][3]. Một công trình thứ hai bên ngoài tháp chính thờ hoàng hậu Sucih, còn được viết là Pra Sucih, và VietnamPlus ghi nhận công trình này chứa mộ của Po Rome^[1][2].

Vua Po Rome

Po Rome là một trong số các vua Chăm được thần hóa và được dựng riêng một ngọn tháp, một tập tục mà bài viết Wikipedia tiếng Việt ghi nhận là khác với việc phần lớn các tháp Chăm thờ thần linh^[1]. VietnamPlus dẫn biên niên sử hoàng gia Chăm cho biết ông trị vì 24 năm, từ 1627 đến 1651^[2], còn Đại biểu Nhân dân mô tả ông là vị vua độc lập cuối cùng của Champa và ghi công ông đã đưa nước vào đồng ruộng và phát triển nông nghiệp^[3].

VietnamPlus xác định niên đại của tháp vào cuối thế kỷ 16 hoặc đầu thế kỷ 17^[2]; Đại biểu Nhân dân ghi là đầu thế kỷ 17^[3]; bài viết Wikipedia tiếng Việt ghi thế kỷ 17 mà không xác định rõ hơn^[1].

Nghi lễ và bảo tồn

Tháp vẫn còn được sử dụng. Các cộng đồng Chăm tổ chức lễ nghi tại đây vào các ngày lễ trong năm^[1], và cả hai nguồn tin đã thu thập đều ghi nhận bốn nghi lễ thường niên theo lịch Chăm: Yuer Yang vào tháng 4, Katê vào tháng 7, lễ tưởng nhớ mẹ vào tháng 9, và lễ mở cửa tháp vào tháng 11^[2][3].

Bộ Văn hóa và Thông tin, nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, đã xếp hạng tháp là di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia năm 1992^[2][3]. Không có trang nào được thu thập nêu số hiệu của quyết định xếp hạng.