Khu kinh tế Vân Phong

Thành lập và ranh giới

Thủ tướng Chính phủ Phan Văn Khải đã ký Quyết định 92/2006/QĐ-TTg ngày 25 tháng 4 năm 2006, thành lập Khu kinh tế Vân Phong bao quanh vịnh Vân Phong^[1][2]. Quyết định này nối tiếp một quy hoạch trước đó, Quyết định 51/2005/QĐ-TTg ngày 11 tháng 3 năm 2005, trong đó Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt phát triển vịnh thành một trung tâm kinh tế với một kho nhiên liệu và một bãi container lớn vào năm 2020^[3].

Quyết định năm 2006 đặt diện tích khu kinh tế ở mức khoảng 150,000 ha, gồm khoảng 70,000 ha đất liền và 80,000 ha mặt nước, giáp huyện Tuy Hòa của tỉnh Phú Yên ở phía bắc, Hòn Heo ở phía nam, Biển Đông ở phía đông và các xã miền núi của Vạn Ninh và Ninh Hòa ở phía tây^[1][2]. Wikidata định vị khu kinh tế ở vĩ độ 12.7107 và kinh độ 109.3813^[12].

Cảng trung chuyển container

Ý tưởng về một cảng trung chuyển container tại Vân Phong lần đầu được đề xuất năm 1997 bởi Doãn Mạnh Dũng, một kỹ sư thuộc Hội Khoa học kỹ thuật Biển Thành phố Hồ Chí Minh, tại một hội thảo quy hoạch du lịch ở Nha Trang^[3]. Chính phủ sau đó xếp Vân Phong là cảng cửa ngõ quốc gia loại I theo Quyết định 2190/QĐ-TTg ngày 24 tháng 12 năm 2009, một phần của quy hoạch tổng thể hệ thống cảng biển đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030^[3].

Việc xây dựng dự án giai đoạn khởi động bắt đầu vào ngày 31 tháng 10 năm 2009 dưới sự quản lý của Vinalines, tổng công ty vận tải biển nhà nước, đơn vị đã huy động hơn 4,000 tỷ đồng từ lợi nhuận của chính mình, tái cơ cấu tài chính và vay ngân hàng^[3]. Toàn bộ dự án được thiết kế trên diện tích 750 ha, 37 bến cảng và tổng chiều dài bến khoảng 12,564 m, công suất thiết kế khoảng 17.5 triệu TEU mỗi năm và tổng vốn đầu tư 3.6 tỷ đô la Mỹ cho tất cả các giai đoạn; riêng giai đoạn khởi động dự kiến cung cấp hai bến cảng dài 690 m cho tàu đến 9,000 TEU^[13].

Chính phủ đã ra lệnh đình chỉ chủ trương dự án giai đoạn khởi động vào ngày 4 tháng 9 năm 2012, truyền đạt một quyết định của Phó Thủ tướng Hoàng Trung Hải^[4]. Vinalines đã quy hoạch cho tàu cỡ 6,000 đến 9,000 TEU, một quy mô mà báo Công an Nhân dân đưa tin đã bị vượt qua bởi xu hướng toàn cầu chuyển sang tàu 11,000 đến 15,000 TEU, khiến dự án mất sức cạnh tranh trước Cái Mép-Thị Vải và các cảng đã thành danh khác; cùng bài báo đó nêu việc Vinalines không thể thu hút các hãng tàu quốc tế và việc thiếu sự phục hồi kinh tế cùng các liên kết công nghiệp mà dự án phụ thuộc vào^[4].

Nhà máy lọc dầu Nam Vân Phong

Một dự án lớn thứ hai không được triển khai là tổ hợp lọc hóa dầu tại Nam Vân Phong. Chính phủ đã phê duyệt chủ trương năm 2008 với kinh phí ước tính từ 4.4 đến 4.8 tỷ đô la Mỹ, cho một nhà máy được thiết kế để chế biến 200,000 thùng mỗi ngày, khoảng 10 triệu tấn mỗi năm, trên 300 ha đất liền và 300 ha mặt biển; việc xây dựng dự kiến khởi công năm 2011 và sản xuất vào cuối năm 2013^[5].

Petrolimex, doanh nghiệp phân phối nhiên liệu nhà nước của Việt Nam, đã theo đuổi dự án cùng công ty Nhật Bản khi đó mang tên Nippon Oil and Energy, sau này là Eneos, công ty đã mua 8 phần trăm cổ phần của Petrolimex năm 2016 với giá khoảng 20 tỷ yên, tương đương khoảng 186 triệu đô la Mỹ vào thời điểm đó^[5]. Nhà máy lọc dầu vẫn không tiến triển, và vào tháng 9 năm 2018 Petrolimex đã đề nghị một tổ công tác của chính phủ cho phép từ bỏ dự án, lập luận rằng các nhà máy lọc dầu Dung Quất và Nghi Sơn hiện có đã đáp ứng 70 đến 80 phần trăm nhu cầu nhiên liệu trong nước và các ưu đãi thuế từng dành cho các nhà máy lọc dầu không còn được áp dụng^[5]. Petrolimex đề xuất chuyển đổi khu đất thành một trạm khí thiên nhiên hóa lỏng và, cùng với Tập đoàn Điện lực Việt Nam, một nhà máy điện chạy khí, với kinh phí dự kiến khoảng 700 triệu đô la Mỹ từ năm 2021 đến năm 2025^[5].

Các lần điều chỉnh quy hoạch tổng thể

Thủ tướng Chính phủ đã điều chỉnh quy hoạch tổng thể của khu kinh tế hai lần sau năm 2006. Phó Thủ tướng Hoàng Trung Hải đã ký lần điều chỉnh đầu tiên, Quyết định 380/QĐ-TTg, ngày 17 tháng 3 năm 2014, sửa đổi quy hoạch với mốc thời gian đến năm 2030^[6]. Phó Thủ tướng Trần Hồng Hà đã ký một lần điều chỉnh tiếp theo, Quyết định 298/QĐ-TTg, ngày 27 tháng 3 năm 2023, kéo dài mốc thời gian đến năm 2040 với tầm nhìn đến năm 2050 và nêu lại diện tích khoảng 150,000 ha, gồm khoảng 70,822 ha đất liền và đảo cùng 79,178 ha mặt nước, trải khắp các xã của huyện Vạn Ninh và phần phía đông cùng phía bắc của thị xã Ninh Hòa^[7].

Quy hoạch năm 2023 chia khu kinh tế thành 19 phân khu chức năng, 13 phân khu thuộc nhóm phía bắc ở Vạn Ninh và 6 phân khu thuộc nhóm phía nam ở Ninh Hòa, bao gồm một trung tâm cảng, đô thị và nghỉ dưỡng rộng khoảng 4,127 ha tại Đầm Môn và một khu công nghiệp và cảng rộng khoảng 6,987 ha ở phía nam^[8]. Một điều chỉnh cục bộ diễn ra tiếp theo vào ngày 27 tháng 2 năm 2026, khi Ủy ban nhân dân tỉnh Khánh Hòa ban hành Quyết định 660/QĐ-UBND, điều chỉnh khoảng 327 ha của một phân khu cho khu công nghiệp Ninh Thọ và nâng tổng diện tích đất công nghiệp theo quy hoạch của khu kinh tế từ 2,969 lên 3,287 ha^[14].

Quản lý hành chính

Khu kinh tế Vân Phong ban đầu được giám sát bởi Ban Quản lý Khu kinh tế Vân Phong của riêng mình, do Hoàng Đình Phi đứng đầu năm 2018^[15]. Có hiệu lực từ ngày 21 tháng 7 năm 2025, Thủ tướng Chính phủ đã hợp nhất ban này với Ban Quản lý các Khu công nghiệp của tỉnh Ninh Thuận trước đây, theo Quyết định 1570/QĐ-TTg, để thành lập Ban Quản lý Khu kinh tế và các Khu công nghiệp tỉnh Khánh Hòa, một cơ quan nhà nước trực thuộc Ủy ban nhân dân tỉnh^[11]. Trần Minh Chiến đứng đầu ban hợp nhất tính đến năm 2026^[16].

Đầu tư

Đến giữa năm 2025, khu kinh tế đã thu hút 155 dự án đầu tư, gồm 131 dự án trong nước và 24 dự án có vốn đầu tư nước ngoài, với vốn đăng ký khoảng 5.4 tỷ đô la Mỹ; 106 dự án đang hoạt động, với vốn đã giải ngân khoảng 3.3 tỷ đô la Mỹ, tương đương 61 phần trăm số vốn đăng ký^[9][10]. Khoản đầu tư đơn lẻ lớn nhất đang hoạt động là nhà máy nhiệt điện xây dựng, vận hành, chuyển giao Vân Phong 1, do tập đoàn thương mại Nhật Bản Sumitomo dẫn đầu, công suất 1,320 megawatt, kinh phí khoảng 2.58 tỷ đô la Mỹ và vận hành thương mại từ tháng 1 năm 2024^[9]. Các dự án khác được nêu tên gồm nhà máy đóng tàu HD Hyundai Việt Nam, kinh phí khoảng 350 triệu đô la Mỹ, và dự án nuôi trồng thủy sản Australis Việt Nam, kinh phí khoảng 68.19 triệu đô la Mỹ^[9].

Vào tháng 6 năm 2025, Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt hai dự án đô thị mới trong khu kinh tế, Tu Bông và Đầm Môn, với tổng diện tích khoảng 4,019 ha^[9][17]. Tổng vốn đầu tư dự kiến của hai dự án được VietnamPlus ghi là khoảng 65,000 tỷ đồng vào năm 2025 và được báo cáo năm 2026 ghi là 65,308 tỷ đồng^[9][17], trong khi Báo Khánh Hòa năm 2025 nêu riêng từng dự án, khoảng 43,000 tỷ đồng cho Tu Bông và khoảng 25,645 tỷ đồng cho Đầm Môn, cộng lại thành 68,645 tỷ đồng^[10]. Vốn đăng ký mới tăng mạnh trong năm 2025: ban quản lý đã ký 24 dự án đầu tư mới và điều chỉnh thêm 8 dự án trong năm với vốn đăng ký khoảng 90,737 tỷ đồng, gấp khoảng chín lần con số năm 2024, và đến cuối năm 2025, khu kinh tế cùng các khu công nghiệp của tỉnh có tổng cộng 193 dự án đang hoạt động với doanh thu hàng năm được báo cáo khoảng 2.3 tỷ đô la Mỹ^[17].

Cho năm 2026, ban quản lý đã đặt mục tiêu ít nhất 230,000 tỷ đồng vốn đăng ký mới và 1,500 ha đất công nghiệp mới, bao gồm các khu công nghiệp Ninh An và Vạn Lương^[17]. Nghị quyết 16-NQ/TU của Tỉnh ủy, cùng kế hoạch triển khai đề ngày 10 tháng 6 năm 2026, đã đặt định hướng phát triển của khu kinh tế cho giai đoạn 2026 đến 2030, tầm nhìn đến năm 2045^[16].