Diên Khánh

Địa lý

Huyện nằm ở trung tâm tỉnh Khánh Hòa, giáp thành phố Nha Trang về phía đông, huyện Khánh Vĩnh về phía tây, huyện Cam Lâm về phía nam và huyện Khánh Vĩnh cùng thị xã Ninh Hòa về phía bắc^[1]. Huyện lỵ, thị trấn Diên Khánh, nằm cách trung tâm Nha Trang 10 km về phía tây, bên cạnh Quốc lộ 1^[1][5]. Wikidata định vị huyện ở vĩ độ 12.260 bắc và kinh độ 109.101 đông^[7].

Quốc lộ 1A, cao tốc Nha Trang - Cam Lâm và tuyến đường sắt Bắc Nam chạy qua huyện, và cao tốc Vân Phong - Nha Trang đang được xây dựng qua địa bàn huyện^[1]. Thị trấn được công nhận là đô thị loại IV theo Quyết định 854/QĐ-BXD ngày 22 tháng 9 năm 2010, và Quyết định 220/QĐ-BXD ngày 2 tháng 3 năm 2021 công nhận toàn huyện, gồm thị trấn và 17 xã, là đô thị loại IV của tỉnh^[1].

Từ phủ đến huyện

Vùng đất này từng là phủ Diên Ninh thuộc dinh Thái Khang; năm 1742 chúa Nguyễn Phúc Khoát đổi tên thành phủ Diên Khánh, trong đó huyện Phước Điền, sau này là huyện Diên Khánh, là một bộ phận^[1]. Khi dinh Bình Hòa trở thành tỉnh Khánh Hòa năm 1832, tỉnh có hai phủ và bốn huyện, và phủ Diên Khánh quản hai huyện Phước Điền và Vĩnh Xương^[1]. Dưới thời Pháp thuộc, phủ có ba tổng: Trung Châu ở phía bắc sông Cái, Vĩnh Phước ở phía tây nam và Ninh Phước ở phía đông nam^[1].

Sau Cách mạng Tháng Tám, chính quyền cách mạng giải thể phủ vào năm 1946 và thành lập huyện Diên Khánh^[1]. Từ năm 1950 đến năm 1954, Diên Khánh và Vĩnh Xương được hợp nhất thành huyện Vĩnh Khánh; chính quyền Việt Nam Cộng hòa có thời kỳ chia khu vực này thành các huyện miền núi Vĩnh Sơn và Vĩnh Khánh cùng các huyện đồng bằng Cửu Long và Hương Giang, và từ năm 1965 đến năm 1975, các xã Diên An và Diên Toàn được giao cho huyện Vĩnh Trang^[1].

Từ năm 1975

Sau năm 1975, Diên Khánh được sáp nhập với Vĩnh Xương thành huyện Khánh Xương thuộc tỉnh Phú Khánh. Quyết định 49-CP ngày 10 tháng 3 năm 1977 chuyển bảy xã của Vĩnh Xương cũ về Nha Trang và sáp nhập phần còn lại của Khánh Xương với Khánh Vĩnh để tái lập huyện Diên Khánh với 24 xã^[1]. Quyết định 100-HĐBT ngày 30 tháng 9 năm 1981 thành lập thị trấn Diên Khánh từ xã Diên Thủy và một phần của năm xã lân cận, và Quyết định 189-HĐBT ngày 27 tháng 6 năm 1985 tách bảy xã miền núi để tái lập huyện Khánh Vĩnh^[1].

Khi tỉnh Khánh Hòa được tái lập vào ngày 30 tháng 6 năm 1989, huyện có thị trấn và 20 xã^[1]. Ngày 11 tháng 4 năm 2007, Nghị định 65/2007/NĐ-CP chuyển hai xã Suối Tân và Suối Cát, diện tích 17,590 ha với 15,324 nhân khẩu, về huyện Cam Lâm mới thành lập^[1][10]. Nghị quyết 894/NQ-UBTVQH14 ngày 11 tháng 2 năm 2020 sáp nhập Diên Bình và Diên Lộc thành Bình Lộc, và Nghị quyết 1196/NQ-UBTVQH15 ngày 28 tháng 9 năm 2024 sáp nhập Diên Đồng và Diên Xuân thành Xuân Đồng, còn lại một thị trấn và 16 xã^[1].

Các xã của năm 2025

Các mục từ 12 đến 17 của Nghị quyết 1667/NQ-UBTVQH15 sắp xếp lại thị trấn và 16 xã thành sáu xã, bắt đầu hoạt động từ ngày 1 tháng 7 năm 2025^[3]. Thị trấn, cùng với Diên An và Diên Toàn, hợp thành xã Diên Khánh, để thị trấn thành cổ vẫn giữ được tên gọi này^[3].

Dân số

Niên giám thống kê tỉnh ghi huyện có diện tích 337.6 km² và dân số trung bình 143,420 người vào năm 2019, mật độ 425 người/km²; Wikipedia tiếng Việt ghi 336.2 km² và 142,706 người cho cùng năm đó^[1][2]. Statoids liệt kê một số liệu ước tính là 134,118 người trên diện tích 513 km² cho năm 2003^[8], trước khi đợt chuyển giao năm 2007 của Suối Tân và Suối Cát, 17,590 ha, về Cam Lâm làm giảm diện tích huyện^[10]. Wikipedia tiếng Anh nhắc lại các số liệu năm 2003 này^[9].

Thành cổ

Năm 1793, sau khi lấy Diên Khánh từ tay quân Tây Sơn, Nguyễn Ánh, sau này là hoàng đế Gia Long, đã cho xây một tòa thành tại đây làm tuyến phòng thủ tiền tiêu^[5]. Thành được xây theo kiểu Vauban của Tây Âu: một hình lục giác không đều đắp bằng đất với chu vi 2,693 m và chiều cao khoảng 3.5 m, bao quanh diện tích khoảng 36,000 m² và có hào nước bao bọc sâu 3 đến 5 m, rộng 20 đến 30 m; trong sáu cửa thành ban đầu còn lại bốn cửa là cửa Đông, cửa Tây, cửa Tiền (phía nam) và cửa Hậu (phía bắc)^[5]. Tuổi Trẻ ghi diện tích bên trong thành là 3.5 ha và chiều dài tường thành là 2,600 m^[4]. Cả hai nguồn đều ghép một vòng tường dài khoảng 2.6 đến 2.7 km với diện tích bên trong khoảng 3.5 ha, điều mà không một hình khép kín nào có thể đạt được: một vòng tường dài như vậy bao quanh diện tích lớn gấp nhiều lần con số đó. Các số liệu được ghi lại ở đây đúng như đã công bố^[4][5].

Thành cổ là trung tâm chính trị và hành chính của Khánh Hòa từ năm 1802 đến năm 1945, và được xếp hạng di tích lịch sử văn hóa quốc gia năm 1988^[4]. Trong thời Pháp thuộc, các cơ quan của triều đình Nguyễn vẫn đóng bên trong thành trong khi các cơ quan của Pháp chuyển về Nha Trang, và nơi đây cũng từng là căn cứ của phong trào Cần Vương trong những năm đầu Pháp thuộc^[5]. Trước khi trùng tu, các cơ quan của huyện và một sân bóng đá chiếm dụng phần bên trong thành^[5].

Một đợt trùng tu được công bố vào tháng 6 năm 2024 với kinh phí khoảng 167 tỷ đồng đã khởi công vào tháng 12 năm 2024; đến tháng 9 năm 2026, kinh phí đã được điều chỉnh lên hơn 225.5 tỷ đồng, khoảng 75 phần trăm khối lượng công việc đã hoàn thành, với hào nước, một trạm bơm, cầu cổng Hậu, đường và hệ thống thoát nước đang được thi công, và mục tiêu hoàn thành được đặt ra cho năm 2026^[4][6]. Dự án đòi hỏi giải phóng gần 7.5 ha đất từ 122 hộ dân, trong đó hơn 7.2 ha đã được thu hồi^[6].