Vườn quốc gia Núi Chúa

Địa lý và thành lập

Vườn nằm ở rìa phía đông của vùng duyên hải Nam Trung Bộ, địa hình từ mực nước biển lên đến 1,039 m tại đỉnh Cô Tuy, điểm cao nhất của khối núi Núi Chúa^[1][2]. Quốc lộ 1 giới hạn vườn ở phía tây, Biển Đông ở phía nam và phía đông, và phần phía nam của vịnh Cam Ranh ở phía bắc^[2]. Bài viết Wikipedia tiếng Việt ghi đường bờ biển riêng của vườn là hơn 40 km một chút, và ghi thêm rằng nếu tính ranh giới dọc theo toàn bộ khối núi tự nhiên, kéo đến Mũi Xốp ở cửa vịnh Cam Ranh, đường bờ biển sẽ kéo dài đến khoảng 57 km và khoảng cách bắc nam đến khoảng 33 km^[1].

Khu bảo tồn tiền thân của vườn đã trở thành vườn quốc gia ngày 9 tháng 7 năm 2003 theo Quyết định 134/2003/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ^[1], một quyết định mà bài Wikipedia tiếng Anh dẫn dưới dạng rút gọn là 134/QĐ-TTg^[2]. Diện tích được ghi là 298.65 km² trong cả hai phiên bản ngôn ngữ của Wikipedia và trong bản ghi Wikidata^[1][2][3], tuy phần nội dung của bài tiếng Anh lại cộng ra tổng 24,353 ha gồm phân khu bảo vệ nghiêm ngặt 16,087 ha, phân khu phục hồi sinh thái 8,261 ha và khu hành chính, dịch vụ 5 ha, cộng thêm 11,200 ha vùng đệm và một khu bảo tồn biển liền kề rộng 7,352 ha^[2]. Lượng mưa trong khu vực trung bình khoảng 650 mm mỗi năm, thuộc hàng thấp nhất Việt Nam, và mùa khô kéo dài khoảng tám tháng, từ khoảng tháng 11 đến tháng 7 hoặc tháng 8^[2].

Đa dạng sinh học

Vườn có 72 loài thú và 181 loài chim được ghi nhận, trong đó có quần thể được báo cáo là lớn nhất được biết đến của voọc chà vá chân đen tại Việt Nam, cùng với cu li nhỏ, gấu ngựa, gấu chó, mang lớn và gà lôi hông tía^[2]. Mười hai loài dơi đã được ghi nhận, trong đó có dơi quả mũi ngắn nhỏ^[2].

Vườn quốc gia có mười một loài rùa, cả trên cạn lẫn dưới biển, mà bài viết Wikipedia tiếng Anh về vườn gọi là con số cao nhất trong một khu rừng đặc dụng ở Việt Nam; một số bãi biển của vườn được mô tả ở đó là những nơi làm tổ cuối cùng trên đất liền Việt Nam cho một số lượng nhỏ rùa xanh và các loài rùa biển khác trong Sách đỏ IUCN^[2]. Các rạn san hô viền bờ có 307 loài san hô được ghi nhận, nhìn chung ở tình trạng tốt đến rất tốt; một khảo sát cho WWF đã tìm thấy 46 loài mới đối với các ghi chép phân bố đã biết của Việt Nam và một cấu trúc quần xã san hô khác biệt với các rạn san hô khác của Việt Nam^[2].

Con người và sử dụng đất

Khoảng 30,000 người sống trong ranh giới vườn và thêm 25,000 người trong vùng đệm, phần lớn là người Kinh, Chăm hoặc Ra Glai; người Ra Glai chiếm khoảng 21 phần trăm dân số này và người Chăm khoảng 3 phần trăm^[2]. Lúa nước chiếm hơn 600 ha diện tích vườn, canh tác nương rẫy hơn 2,500 ha và cây công nghiệp hơn 750 ha^[2]. Lúa, chuối, điều, đu đủ, mít và dứa nuôi sống cư dân trong một phần của năm, và các sản phẩm từ rừng, chủ yếu là gỗ, than củi và củi đốt, được báo cáo cung cấp 56 phần trăm thu nhập hộ gia đình^[2].

Tình trạng bảo vệ

UNESCO công nhận khu vực xung quanh là Khu dự trữ sinh quyển thế giới tại kỳ họp lần thứ 33 của Hội đồng Điều phối quốc tế Chương trình Con người và Sinh quyển, tổ chức tại Nigeria; cổng thông tin Chính phủ Chinhphu.vn đưa tin về quyết định này ngày 16 tháng 9 năm 2021, cho biết quyết định được thông qua trong phiên họp chiều ngày 15 tháng 9, với tổng diện tích khu dự trữ là 106,646.45 ha và Vườn quốc gia Núi Chúa là vùng lõi^[4]. Bài viết trên Wikipedia tiếng Việt lại ghi thời điểm công nhận là ngày 14 tháng 4 năm 2021 và nêu diện tích làm tròn 106,600 ha, được công nhận cùng lúc với Khu dự trữ sinh quyển Kon Hà Nừng riêng biệt ở tỉnh Gia Lai^[1]; hai nguồn không thống nhất về thời điểm.

Vườn nằm trong xã Vĩnh Hải, thành lập ngày 16 tháng 6 năm 2025 theo Nghị quyết 1667/NQ-UBTVQH15 bằng việc sáp nhập các xã Nhơn Hải, Thanh Hải và Vĩnh Hải trước đây^[6]. Trước ngày 1 tháng 7 năm 2025, khi Ninh Thuận sáp nhập vào Khánh Hòa theo Nghị quyết 202/2025/QH15, vườn nằm trong huyện Ninh Hải của tỉnh Ninh Thuận^[5]. Vườn nay được quản lý chung với Vườn quốc gia Phước Bình lân cận, dưới sự điều hành của Ban Quản lý Vườn quốc gia Núi Chúa - Phước Bình tỉnh Khánh Hòa, theo trang web của vườn^[7].